Ελληνικά

Πρόσφατες δημοσίευσεις:

OPEN ACCESS: Κοντοπόδης, Μιχάλης & Ferrin, Nino: Τεχνογραφία των Ψηφιακών Παιχνιδιών: Νέα Μέσα, Φαντασία & Σώμα. Στο: Πυργιωτάκης Ι. (2016). Ερευνητική Μεθοδολογία στις Κοινωνικές Επιστήμες και στην Εκπαίδευση (σσ. 318-341). Αθήνα: Πεδίο.

OPEN ACCESS: Σοφία Τρούλη, Μιχάλης Κοντοπόδης & Stefanie Graeser (2016). Το Παιδικό και Εφηβικό Ιχνογράφημα στην Εκπαιδευτική και Ψυχολογική Έρευνα: Ιστορία, Μεθοδολογικά Ζητήματα και Παραδειγματική Ανάλυση. Στο: Μ. Πουρκός (Επιμ). Δυνατότητες και Όρια των Βασισμένων στην Τέχνη Ποιοτικών Μεθόδων. Αθήνα: Ίων.

OPEN ACCESS: Μιχάλης Κοντοπόδης (2013). Αναλύοντας υλικές-σημειωτικές διευθετήσεις στην καθημερινή ζωή: Προς μια νέα μεθοδολογία έρευνας στην Εκπαιδευτική Ψυχολογία και τις Κοινωνικές Επιστήμες. Στο: Μ. Πουρκός (Επιμ.) (2013). Δυνατότητες και Όρια της Μείξης των Μεθοδολογιών στην Κοινωνική, Ψυχολογική και Εκπαιδευτική Έρευνα: Επιστημολογικά και Μεθοδολογικά Ζητήματα των Προοπτικών Διεύρυνσης του Ερευνητικού Σχεδιασμού (σσ. 517-528). Αθήνα: Ίων.

Παλαιότερες Εργασίες (OPEN ACCESS):

  1. Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης Μ. Η αντίληψη (κατανόηση) του Χρόνου στις Γλωσσικές και Ιχνογραφικές Μεταφορές των Εφήβων. Επιστήμες της Αγωγής, 3, 83-98, 2006. OPEN ACCESS: in Greek
  2. Πουρκός Μ. & Κοντοπόδης Μ. Πώς Βιώνουν το Χρόνο στο Σχολείο οι Μαθητές 16 χρονών. Ψυχολογία (The Journal of the Hellenic Psychological Society), 12: 2, 249-275, 2005. OPEN ACCESS: in Greek
  3. Θεωρητικές Προσεγγίσεις του Χρόνου: Ο Χρόνος ως Κοινωνικο-Ιστορικό και Πολιτισμικό Φαινόμενο και οι Συνεπαγωγές του. Κεφάλαιο 6 στο: Πουρκός, Μ. (Επιμ.). (2006). Κοινωνικο-Ιστορικο-Πολιτισμικές Προσεγγίσεις στην Ψυχολογία και στην Εκπαίδευση. Αθήνα: Ατραπός. (σσ. 227- 244). OPEN ACCESS: in Greek

Ξενόγλωσσες Εργασίες:

Στη συνέχεια παρουσιάζεται στα ελληνικά μια συνοπτική εικόνα των διαφόρων εργασιών στις οποίες γίνεται αναφορά στην παρούσα ιστοσελίδα.

1. Διδακτορική Διατριβή: Kontopodis, M. (2007). Fabricating Human Development: The Dynamics of ‘Ordering’ and ‘Othering’ in an Experimental Secondary School

Υφαίνοντας την Ανθρώπινη Ανάπτυξη: Η Δυναμική της Διευθέτησης και της Διαφοροποίησης σε ένα Δευτεροβάθμιο Πειραματικό Σχολείο

Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Ψυχολογίας της Σχολής Εκπαίδευσης και Ψυχολογίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου.

 Η διδακτορική μου διατριβή βασίζεται στη διάρκειας ενός χρόνου κριτική εθνογραφική μελέτη των καθημερινών πρακτικών σε ένα πειραματικό δευτεροβάθμιο σχολείο της Γερμανίας και συγκριτικά μέσα από αρχειακό και βιβλιογραφικό υλικό σε ένα αντίστοιχο σχολείο της Καλιφόρνια στην Αμερική. Στη διατριβή αναλύονται οι υλικές-σημειωτικές διευθετήσεις των υπό μελέτη σχολείων σε σχέση με τις διαδικασίες μάθησης και ανάπτυξης των μαθητών/τριών. Με βάση την έννοια της διαμεσολάβησης του Vygotsky και της actor-network theory αναλύεται πως η μάθηση και ανάπτυξη των μαθητών/τριών συγκροτείται, οργανώνεται και διαμορφώνεται μέσα από τη χρήση σχολικών φακέλων, αναφορών, ημερολογίων, αναπτυξιακών σχεδιαγραμμάτων και άλλων σημειωτικών-υλικών διευθετήσεων που χρησιμοποιούνταν στα συγκεκριμένα σχολεία με στόχο τον στενό προσανατολισμό των μαθητών/-τριών στην αναζήτηση εργασίας στο ένα σχολείο και ευρύτερες πρακτικές κοινωνικής ένταξης και αλλαγής στο άλλο. Μέσα από το διάλογο θεωρίας και δεδομένων ασκείται κριτική στα γραμμικά ψυχολογικά μοντέλα ανάπτυξης και προτείνεται ένα πιο σύνθετο, δυναμικό και σχεσιακό μοντέλο της μάθησης και ανάπτυξης ως διαδικασίας δημιουργίας νέων σχέσεων σε ενδο-ψυχολογικό, θεσμικό και κοινωνικο-πολιτικό επίπεδο.

 2. Επιμέλεια Συλλογικών Βιβλίων και Εισαγωγές σε Αυτά

 2.1. Kontopodis, M. (Ed.) (2009). Culture and Emerging Educational Challenges: A Dialogue with Brazil/ Latin America (Πολιτισμός και Αναδυόμενες Εκπαιδευτικές Προκλήσεις: Ένας Διάλογος με τη Βραζιλία/ Λατινική Αμερική). Berlin: Lehmanns Media.

Μέσα από ποικίλες ποιοτικές μεθόδους (ανάλυση λόγου, μελέτες περιπτώσεων, διαπολιτισμική σύγκριση και έρευνα-δράση) το βιβλίο αυτό μελετά μια σειρά από καινοτόμες ερευνητικές πρακτικές και ψυχοπαιδαγωγικές παρεμβάσεις που έλαβαν χώρο τα τελευταία χρόνια στη Βραζιλία και στη Γερμανία. Οι πρακτικές αυτές αφορούν τους τομείς της σχολικής εκπαίδευσης, των κοινοτικών παρεμβάσεων (community interventions), τη θεραπεία παιδιών με πολλαπλά ψυχολογικά, κοινωνικά προβλήματα ή/και αναπηρίες, και της δικτύωσης παιδιών από διαφορετικές χώρες μέσω νέων μέσων επικοινωνίας. Δίνεται έμφαση στο διάλογο θεωρίας και πράξης, στη συμμετοχή του ερευνητή/ της ερευνήτριας στο κοινωνικο-πολιτικό-ιστορικό γίγνεσθαι και σε επιστημολογικά, μεθοδολογικά και ηθικά-πολιτικά ζητήματα που αφορούν την εκπαιδευτική έρευνα και την έρευνα της παιδικής και νεανικής ηλικίας.

Στην εισαγωγή στο συλλογικό τόμο (pp. 7-22) παρουσιάζεται ο συλλογικός τόμος, και τα θεωρητικά, επιστημολογικά, μεθοδολογικά και ηθικά και κοινωνικο-πολιτικά ζητήματα που θέτει.

2.2. Kontopodis, M., Wulf, C., & Fichtner, B. (Eds.) (2011). Children, Development and Education: Cultural, Historical, Anthropological Perspectives (Παιδιά, Ανάπτυξη και Εκπαίδευση: Πολιτισμικές, Ιστορικές, Ανθρωπολογικές Προοπτικές).Dordrecht, London, New Delhi & New York: Springer.

Το βιβλίο αυτό καλλιεργεί τον διάλογο της πολιτισμικής-ιστορικής προσέγγισης στην ψυχολογία με την ιστορική ανθρωπολογία και ασκεί κριτική στις κυρίαρχες αναπτυξιακές- μαθησιακές θεωρήσεις και πρακτικές. Αποδίδεται έμφαση στην επικοινωνία, τις σημειωτικές διαδικασίες και στη χρήση εργαλείων, τεχνολογιών και εικόνων στην εκπαίδευση και καθημερινή ζωή παιδιών και νέων και διερευνάται ο ρόλος τους για στη μάθηση και στην ανάπτυξη. Στη βάση θεωρητικών εννοιών όπως η ενεργή υποκειμενικότητα, η ιστορικότητα και η επιτελεστικότητα και στο πρίσμα μια ποικιλίας μεθοδολογικών προσεγγίσεων (ποιοτικό πείραμα, μικρο-ανάλυση της επικοινωνίας μητέρας και βρέφους, ιστορική ανάλυση, ανάλυση λόγου και συμμετοχική παρατήρηση) εξετάζονται μια σειρά από επίκαιρα ζητήματα όπως είναι η παιδικότητα, η σχέση σχολείου και οικογένειας, η εκπαίδευση μειονοτήτων, η εκπαίδευση και το φύλο, η εκπαίδευση και οι νέες τεχνολογίες.

Η εισαγωγή (σσ. 1-24) παρουσιάζει τις κεντρικές αυτές θεωρητικές έννοιες και αναδεικνύει τη σημασία των ιστορικών-πολιτισμικών προσεγγίσεων για την κατανόηση των διαδικασιών μάθησης και ανάπτυξης στις σύγχρονες πολυ-πολιτισμικές κοινωνίες και στα σύγχρονα τεχνο-επιστημονικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα.

 2.3. Kontopodis, M. & Niewöhner, J. (Eds.) (2010). Das Selbst als Netzwerk: Zum Einsatz von Körpern und Dingen im Alltag (Ο Εαυτός ως Δίκτυο: Η Χρήση των Σωμάτων και των Πραγμάτων στην Καθημερινή Ζωή). Bielefeld: transcript.

Από τις αρχές του 1990, μια νέα τάση έρχεται σε πλήρη έκφραση στη Γερμανία, η οποία άνοιξε στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες νέο έδαφος, για τη συμμετρική μελέτη των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων και μη-ανθρώπινων δρώντων. Παράδειγμα για την εξέλιξη αυτή, δύο μονογραφίες: Η εκ νέου ανακάλυψη της φύσης: πίθηκοι, cyborgs και γυναίκες από την Donna Haraway (1995a) και το Ουδέποτε υπήρξαμε μοντέρνοι του Bruno Latour (1995, βλ. επίσης Kneer et al. 2008, Latour 1996, 2001, 2007, Rheinberger et al. 1997 κλπ). Η προσέγγιση αυτή μπορεί να ονομαστεί σχεσιακός-υλισμός (Law & Hassard 1999) και δεν θεωρεί εκ των προτέρων ότι η δυνατότητα για ενεργή δράση έγκειται στο ανθρώπινο υποκείμενο αλλά μελετά πώς υποκείμενα και αντικείμενα αλληλο-συγκροτούνται στα πλαίσια συγκεκριμένων μεταξύ τους σχέσεων και ευρύτερων πρακτικών. Το κάθε αντικείμενο δεν θεωρείται αφηρημένα αλλά αποδίδεται ιδιαίτερη έμφαση στην υλικότητα ή σωματικότητα του και στο πώς διαμορφώνεται μέσα από τεχνολογικές και επιστημονικές πρακτικές. Η προσέγγιση αυτή έχει ιδιαίτερες εφαρμογές στους τομείς της υγείας, της αλληλόδρασης ανθρώπου και μηχανής, ανθρώπου και διαδικτύου, σε εφαρμογές νέων τεχνολογιών στο σχολείο κλπ. Την ίδια στιγμή που η προσέγγιση αυτή ανοίγει έδαφος για τον διάλογο μεταξύ θετικών και ανθρωπιστικών/κοινωνικών επιστημών, η προσέγγιση αυτή θέτει σε αμφισβήτηση τις έννοιες του εαυτού και υποκειμένου όπως επικρατούν στη νεωτερική ψυχολογία αλλά και στις άλλες κοινωνικές επιστήμες.

Το βιβλίο αποτελείται από μία εκτενή εισαγωγή (σσ. 9-24) που παρουσιάζει την προσέγγιση αυτή (Kontopodis & Niewöhner) και εφτά κεφάλαια που παρουσιάζουν αντίστοιχου αριθμού εμπειρικές έρευνες αναφορικά με: τη χρήση μεθόδων αντισύλληψης διαρκείας και το κοινωνικό φύλο (Nora Walther), τη χρήση ρομπότ στη θεραπεία νεαρών ασθενών από εγκεφαλικό επεισόδιο (Stefanie Zimmer), τη θεραπευτική σχέση ιατρού και ασθενή σε περιπτώσεις εφήβων με κυστική ίνωση (Stefan Reinsch), τη χρήση της διαδικτυακής πλατφόρμας gayromeo.com (Markus Quetsch), τη χρήση ποσοτικών δεικτών στην θεσμοθετημένη περιποίηση ηλικιωμένων ασθενών (Lydia-Maria Ouart), την σταθεροποίηση της κατάστασης υγείας ασθενών με βηματοδότη (Denny Chakkalakal) και το δίπολο ατομικότητα- συλλογικότητα στη θεραπεία γυναικών με καρκίνο του μαστού (Mirjam Staub). Όλες αυτές οι έρευνες έγιναν υπό την επίβλεψη των Μ. Κοντοπόδη και J. Niewöhner στα πλαίσια ενός προγράμματος αριστείας στις μεταπτυχιακές σπουδές στο Humboldt Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. 

3. Επιμέλεια Ειδικών Τευχών Επιστημονικών Περιοδικών και Εισαγωγικά Σημειώματα/ Εισαγωγές

3.1. Kontopodis M. & Kozin A. (Guest Eds., Επιμέλεια Ειδικού Τεύχους) (Ιανουάριος 2009). Materializing Times: From Memory to Imagination (Προσδίδοντας Υλικότητα στο Χρόνο: Από τη Μνήμη στη Φαντασία). Memory Studies, 2 (1) – Εισαγωγικό σημείωμα: σσ. 5-10

3.2. Kontopodis, M. & Matera V. (Guest Eds., Επιμέλεια Ειδικού Τεύχους) (Αύγουστος 2010). Doing Memory, Doing Identity: Politics of the Everyday in Contemporary Global Communities (Μνήμη και Ταυτότητα ως Πράξη: Πολιτικές της Καθημερινότητας στις Σύγχρονες Παγκόσμιες Κοινωνίες). Outlines: Critical PracticeStudies, online, open access/ Εισαγωγή: σσ. 1-14:

http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/outlines/issue/view/341 

Τα δύο παραπάνω ειδικά τεύχη διερευνούν μέσα από μια σειρά εθνογραφικών ερευνών και θεωρητικών αναλύσεων τη σχέση μνήμης και φαντασίας, μνήμης και χρόνου, μνήμης και ταυτότητας. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στα διαμεσολαβητικά εργαλεία (Vygotsky) αλλά και στις συλλογικές/ ιστορικές/ πολιτισμικές/ κοινωνικές διαστάσεις των ψυχολογικών αυτών φαινομένων. Το πρώτο τεύχος είναι περισσότερο θεωρητικό – ενώ το δεύτερο, που αποτελεί κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του πρώτου – παρουσιάζει μια σειρά από εμπειρικές έρευνες σε διαφορετικές χώρες (Γαλλία, Νορβηγία, Κίνα, Ιταλία, Γερμανία κλπ).

Στις εισαγωγές στα ειδικά τεύχη παρουσιάζονται οι αντίστοιχες θεωρητικές προσεγγίσεις και σκιαγραφείται – με διαφορετική έμφαση κάθε φορά – ένα ευρύτερο σχεσιακό δυναμικό μοντέλο κατανόησης της μνήμης σε σχέση με τη φαντασία, το χρόνο και την ταυτότητα. Στη βάση αυτή συζητούνται επίσης επίκαιρα ζητήματα που αφορούν την ιστορική/ συλλογική μνήμη, την ετερότητα και την εκπαίδευση.

3.3. Kontopodis, M. & Newnham, D. S. (Guest Eds. Επιμέλεια του Dialogue 2011): Expanding Cultural-Historical and Critical Perspectives on Child and Youth Development/ Building Bridges in Dialogue with the Future (Διευρύνοντας τις Ιστορικές-Πολιτισμικές και Κριτικές Προοπτικές στην Παιδική και Νεανική Ανάπτυξη: Οικοδομώντας Γέφυρες σε Διάλογο με το Μέλλον). Ethos, 39(1) – Εισαγωγικό σημείωμα: σσ. 71-75

Ο «Διάλογος 2011» του περιοδικού Ethos αφορά πολιτισμικές-ιστορικές και κριτικές προσεγγίσεις σε ζητήματα παιδικής και νεανικής ανάπτυξης, μάθησης και εκπαίδευσης. Στο πλαίσιο αυτό η Dorte Kousholt διερευνά τη συμμετοχή παιδιών σε αντιθετικές καθημερινές πρακτικές στο σπίτι και στο σχολείο και τις συνεπαγωγές για την ανάπτυξή τους. Η Line Lerche Mørck μελετά τη συμμετοχή ενός κοινωνικού λειτουργού στην Κοπεγχάγη σε διαφορετικά δίκτυα νέων, αλλά και διαφορετικά δίκτυα κοινωνικών υπηρεσιών ως περίπτωση επεκτατικής μάθησης (expansive learning). Εγώ συμμετέχω επίσης με ένα άρθρο για τον κριτικό αναστοχασμό το (βλ. 4.5).

Το εισαγωγικό σημείωμα στο επιμελημένο Dialogue Section (σσ. 71-75)αναδεικνύει τη σημασία του διαλόγου μεταξύ διαφορετικών με, παραπλήσιων δε πολιτισμικών-ιστορικών και κριτικών προσεγγίσεων που  αφορούν τη μάθηση και ανάπτυξη στη βάση δύο θεωρητικών εννοιών: της διαμεσολάβησης και της πρακτικής (practice).

3.4. Kontopodis M., Niewöhner J., & Beck St. (Guest Eds., Επιμέλεια Ειδικού Τεύχους) (2011). Investigating Emerging Biomedical Practices: Zones of Awkward Engagement on Different Scales (Διερευνώντας Αναδυόμενες Βιοϊατρικές Πρακτικές: Ζώνες Εμπλοκής σε Διαφορετικές Κλίμακες). Special Issue of Science, Technology & Human Values, Online First, January-February 2011 – Εκτενής εισαγωγή: σσ. 1-17.

Το επιμελημένο αυτό ειδικό τεύχος χαρτογραφεί σύγχρονες εξελίξεις και επίκαιρες συζητήσεις στις βιοεπιστήμες και στις κοινωνικές επιστήμες καθώς και στην καθημερινή ζωή έξω από το εργαστήριο και την κλινική και τις μεταξύ τους αμφίδρομες και πολύπλοκες σχέσεις. Μέσα από συγκεκριμένες μελέτες που αφορούν την φροντίδα ασθενών με Alzheimer στη Νορβηγία, την πρόληψη καρδιαγγειακών παθήσεων στη Γερμανία, παγκόσμιες πολιτικές εμβολιασμού και πολιτικές για παιδιά με ειδικές ανάγκες στις ΗΠΑ χαρτογραφείται το μέχρι πρόσφατα «αόρατο» πέρασμα από την επιστήμη στην πολιτική και στη καθημερινή ζωή σε θεσμούς όπως η οικογένεια, η πρόνοια, το νοσοκομείο, το νηπιαγωγείο κλπ. Το υλικό αυτό αποτελεί τη βάση για αναστοχασμό αναφορικά με τις προκλήσεις και δυνατότητες που αναδεικνύονται μέσα από την «τριβή» των διαφόρων επιστημών με την «καθημερινότητα».

H εκτενής εισαγωγή (σσ. 1-17)αναλύει αυτό τον προβληματισμό με βάση την ευρύτερη ιστορία της ανθρωπολογίας της επιστήμης και του σώματος και αναδεικνύει έτσι την καινοτομία του ειδικού τεύχους.

4. Άρθρα σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά

4.1. Kontopodis, M. (2007). Fabrication of Times and Micro-formation of Discourse at a Secondary School (Χρονική Συγκρότηση και Μικρο-παραγωγή Λόγου σε ένα Δευτεροβάθμιο Σχολείο)  [88 paragraphs]. Forum Qualitative Sozialforschung/ Forum: Qualitative Social Research [On-line Journal], 8, No. 1, Art. 11, January 2007. Διαθέσιμο στο: http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/1-07/07-1-11-e.htm

Το άρθρο αυτό αναλύει «χρονικούς μηχανισμούς ελέγχου» στο σχολείο που οργανώνουν την επικοινωνία μαθητών/τριών και καθηγητών/τριών και κατευθύνουν την παραγωγή λόγου (discourse) αλλά και τον αναστοχασμό των μαθητών/τριών με τελεολογικό τρόπο και προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις με στόχο την ανάπτυξη τους σύμφωνα με κανονιστικά πρότυπα. Η ανάλυση γίνεται στη βάση εθνογραφικού υλικού από έρευνα ενός χρόνου σε ένα πειραματικό δευτεροβάθμιο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας στη Γερμανία, στο οποίο αναφέρεται και η Διδακτορική μου Διατριβή.

4.2. Kontopodis, M. (2007). Human Development as Semiotic-material Ordering: Sketching a Relational Developmental Psychology (Η Ανθρώπινη Ανάπτυξη ως Σημειωτική-Υλική Διευθέτηση: Σκιαγραφώντας μία Σχεσιακή Αναπτυξιακή Ψυχολογία). Critical Social Studies, 2, 5-21.

Στο άρθρο αυτό αναλύεται η «ανάπτυξη» ως επιτελεστική έννοια που δεν αναπαριστά αλλά διαμορφώνει πραγματικότητες. Η ανάλυση γίνεται στη βάση μετα-δομιστικών προσεγγίσεων και εθνογραφικών δεδομένων από την έρευνα μου στο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας στη Γερμανία, στο οποίο αναφέρεται και η Διδακτορική μου Διατριβή. Δίνεται έμφαση στις θεωρητικές έννοιες της «διαμεσολάβησης», της «μετάφρασης» και της «υλικότητας» και προτείνεται ένα γενικότερο σχεσιακό μοντέλο για την κατανόηση της ανάπτυξης των μαθητών/τριών κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους.

4.3. Kontopodis, M. (2009). Documents’ Memories. Enacting Pasts and Futures in the School for Individual Learning-in-Practice (Η Μνήμη των Σχολικών Εγγράφων: Επιτελώντας Παρελθόντες και Μέλλοντες Χρόνους στο Σχολείο για Ατομική Μάθηση στην Πράξη). Memory Studies, 2(1), 11-26.

Το άρθρο αυτό διερευνά πώς η μνήμη των μαθητών/-τριών και των δασκάλων για το σχολικό παρελθόν των μαθητών/-τριών σε ένα συγκεκριμένο σχολείο δεύτερης ευκαιρίας της Γερμανίας (στο οποίο αναφέρεται και η Διδακτορική μου Διατριβή) διαμεσολαβείται από φακέλους, βαθμολογίες, αναφορές και σημειώματα επηρεάζοντας έτσι την αυτο-αντίληψη των μαθητών/-τριών καθώς και τη μελλοντική τους επίδοση. Προτείνεται έτσι ένα δυναμικό σχεσιακό μοντέλο για την μνήμη και το χρόνο στο σχολείο και αναλύονται οι συνεπαγωγές του για την εκπαιδευτική ψυχολογική έρευνα.

4.4. Kontopodis, M. & Graeser, S. (2010). Die Leiter Hochgehen“ oder „Wie sich ein marginalisierter Schüler zu seiner Entwicklung in der Schule äußert“: Eine exemplarische Zeichnungsinterpretation auf der Basis der dokumentarischen Methode. (Ανεβαίνοντας τη Σκάλα: Πώς Εκφράζεται ένας Περιθωριοποιημένος Μαθητής για την Ανάπτυξη του στο Σχολείο – Παραδειγματική Ερμηνεία Ιχνογραφήματος στη Βάση της Στοιχειοθετημένης Μεθόδου). Cadernos de Pesquisa em Educação (Τετράδια Εκπαιδευτικής Έρευνας, Περιοδικό εκπαιδευτικής έρευνας του Πανεπιστημίου Universidade Federal do Espírito Santo της Βραζιλίας), 16(32) 184-208. 

Στο άρθρο αυτό αναλύεται παραδειγματικά ένα ιχνογράφημα ενός μαθητή που αφορά την ανάπτυξή του στο σχολείο. Παρουσιάζονται διεξοδικά τα βήματα ανάλυσης: ανάλυση της επικοινωνίας ερευνητή και ερωτώμενου, προ-εικονογραφική ερμηνεία ιχνογραφήματος, εικονογραφική ερμηνεία, εικονιστική ερμηνεία, γενικότερη πλαισίωση. Έμφαση δίνεται και εδώ όχι μόνο στο τι αναπαρίσταται αλλά στο πώς έχει ζωγραφίσει ο μαθητής το ένα ή το άλλο στοιχείο και πώς τα συσχετίζει μεταξύ τους. Με εργαλεία της ιστορίας της τέχνης αναλύονται η προοπτική, η σκηνική χορογραφία του ιχνογραφήματος, σκιάσεις, εμφάσεις κτλ. Παρουσιάζεται έτσι ένα ποιοτικό μεθοδολογικό εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην εκπαιδευτική ψυχολογική έρευνα.

4.5. Kontopodis, M. (2011). Transforming the Power of Education for Young Minority Women: Narrations, Metareflection, and Societal Change (Μεταμορφώνοντας τη Δύναμη της Εκπαίδευσης: Αφηγήσεις, Μετα-αναστοχασμός και Κοινωνική Αλλαγή). Ethos, 39(1), 76-97. Impact Factor: 0.365.

Το άρθρο αυτό αναφέρεται σε δύο περιπτώσεις πειραματικών δευτεροβάθμιων σχολείων στη Γερμανία και στις ΗΠΑ αντίστοιχα (στα οποίο αναφέρεται και η Διδακτορική μου Διατριβή) και μελετά μια σειρά από υλικά-σημειωτικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται στα σχολεία αυτά, όπως προσωπικά ημερολόγια, σχολικές αναφορές, διηγήσεις και συζητήσεις στην τάξη, λογοτεχνικά βιβλία και θεατρικά κείμενα. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σε περιπτώσεις μαθητριών από κοινωνικές και εθνικές μειονότητες και επιχειρείται ένας θεωρητικός διάλογος μεταξύ του Βυγκότσυ και του Φουκώ. Στη βάση αυτή και μέσα από παραδειγματική ανάλυση ερευνητικών δεδομένων προτείνεται ο διαχωρισμός δύο διαφορετικών τύπων αναστοχασμού: (α) ενδοσκόπηση του εαυτού και (β) κριτικός αναστοχασμός σχετικά με τις κοινωνικές σχέσεις στις οποίες κάποιος/-α συμμετέχει. 

4.6. Kontopodis, Michalis & Mascia Amador, Márcia Aparecida (2010). Reflexão, Educação e Mudança da Sociedade Através de Narrativas de Alunas Jovens de Grupos Minoritários: Um Diálogo entre Vigotski e Foucault (Αναστοχασμός, Εκπαίδευση και Κοινωνική Αλλαγή μέσω των Αφηγήσεων Νεαρών Μαθητριών από Μειονότητες: Ένας Διάλογος μεταξύ του Βυγκότσκυ και του Φουκώ) ZETETIKÉ – Faculdade de Educação – Unicamp, 18, 449-483.

Το άρθρο αυτό είναι σχεδόν αυτούσιο με το προηγούμενο, περιέχει όμως αναφορές σε εκπαιδευτικά ζητήματα της Βραζιλίας καθώς επίσης βιβλιογραφικές αναφορές σε σχετικές βραζιλιάνικες μελέτες.

4.7. Контоподис Михалис (2010 & 2011): Сочинения молодых женщин из меньшинств и мета рефлексия в школе: диалог между Выготским и Фуко. Часть 1-2 (Young Minority Women’s Narrations and Meta-Reflection at School: A Dialogue between Vygotsky and Foucault, Published in Part I and II). Культурно историческая психология – Russian Journal of Cultural-Historical Рsychology, 4 & 5, 99-110.

Το άρθρο αυτό (δημοσιευμένο σε δύο μέρη)είναι επίσης παρόμοιο με το προηγούμενο, είναι όμως προσαρμοσμένο στα δεδομένα της ρώσικης πραγματικότητας και βιβλιογραφίας. Περιέχει επίσης εκτενέστερο παράρτημα στο οποίο εξηγείται η μεθοδολογική προσέγγιση του συγγραφέα καθώς και δίνονται λεπτομέρειες για το γερμανικό και το αμερικάνικο εκπαιδευτικό σύστημα.

4.8. Niewöhner, J., Döring, M., Kontopodis, M., Madarász, J., & Heintze, C. (2011). Cardiovascular Disease and Obesity Prevention in Germany: An Investigation into a Heterogeneous Engineering Project (Καρδιαγγειακές Παθήσεις και Πρόληψη της Παχυσαρκείας στη Γερμανία: Εξερευνώντας ένα Σχέδιο Ετερογενούς Μηχανικής). Science, Technology & Human Values, OnlineFirst, January-February 2011.

Στην εργασία αυτή παρουσιάζεται μία ερμηνευτική προσέγγιση για τους τρόπους με τους οποίους οργανώνεται και εφαρμόζεται η πρόληψη της παχυσαρκίας στα νηπιαγωγεία στη Γερμανία και τις συνεπαγωγές της στην καθημερινή ζωή δασκάλων και παιδιών. Η ερμηνεία των συγκεκριμένων πρακτικών πλαισιώνεται από αντίστοιχη διερεύνηση της ιστορίας της πρόληψης των καρδιαγγειακών παθήσεων στη Γερμανία, της σύγχρονης βιβλιογραφίας και επιστημονικών συζητήσεων επί του θέματος καθώς και από ανάλυση συνεντεύξεων με διαφόρους ειδικούς που καθορίζουν τις πολιτικές πρόληψης.

4.9. Kontopodis, M. (2013). Biomedicine, Psychology and the Kindergarten: Children at Risk and Emerging Knowledge Practices (Βιοϊατρική, Ψυχολογία και Νηπιαγωγείο: Παιδιά σε Κίνδυνο και Αναδυόμενες Πρακτικές Γνώσης). Sport, Education and Society.

Το άρθρο αυτό διερευνά πως συγκεκριμένες ψυχοπαιδαγωγικές πρακτικές στο νηπιαγωγείο διαμορφώνονται και αλλάζουν μέσα από το συνδυασμό επιστημονικής και εκλαϊκευμένης ψυχολογικής γνώσης με σύγχρονα βιο-ιατρικά ευρήματα και μοντέλα. Από την ανάλυση εθνογραφικών δεδομένων από ένα Γερμανικό νηπιαγωγείο, όσο και βιβλιογραφικών δεδομένων από εκλαϊκευμένη και επιστημονική σχετική βιβλιογραφία και ιστοχώρους για το ευρύ κοινό, διαφαίνεται πως δεν είναι πλέον η Αναπτυξιακή ή Εκπαιδευτική Ψυχολογία ή η Παιδαγωγική Επιστήμη που διαμορφώνουν τις καθημερινές πρακτικές στο νηπιαγωγείο, αλλά πιο σύνθετα διεπιστημονικά πεδία γνώσης και ερευνητικών μεθοδολογιών που συνθέτουν το μωσαϊκό που ονομάζεται Αναπτυξιακή Επιστήμη.

4.10. Kontopodis, M. (2012) Cups, Plates, CVs and other Material-Semiotic Orderings at School and in Child and Youth Development (Φλιτζάνια, Πιάτα, Βιογραφικά Σημειώματα και Άλλες Υλικές-Σημειωτικές Διευθετήσεις στο Σχολείο και στην Παιδική και Νεανική Ανάπτυξη). Journal für Psychologie.

Περνώντας από τον χώρο των ανθρωπολογικών και φεμινιστικών σπουδών της επιστήμης και τεχνολογίας στον χώρο της εκπαιδευτικής και αναπτυξιακής ψυχολογικής έρευνας το άρθρο αυτό έχει στόχο να εξετάσει τις βασικές παραδοχές και πρακτικές της «σημειωτικής-υλικής ανάλυσης» και τις συνεπαγωγές της όσον αφορά τις διαδικασίες ανθρώπινης ανάπτυξης και μάθησης και την εκπαιδευτική ψυχολογική έρευνα.

5. Κεφάλαια σε ξενόγλωσσα συλλογικά βιβλία

5.1. Kontopodis, M. & Pourkos, M. (2006). Das Alltagswissen von Jugendlichen über Zeit in der Schule: von Stillstehenden Uhren, Aufeinander Folgenden Blocks u. a. Bildlichen Metaphern (Η Καθημερινή Γνώση των Εφήβων Σχετικά με το Χρόνο στο Σχολείο: Για τα Σταματημένα Ρολόγια, την Αλληλουχία των Μαθημάτων και Άλλες Ιχνογραφικές Μεταφορές). Στο Maria Benites & B. Fichtner (Eds.), Zentrum und Peripherie: Kulturen des Lernens (Κέντρο και Περιφέρεια: Πολιτισμοί της Μάθησης) (σσ. 221-239). Oberhausen: Athena Verlag.

Οι ψυχοφυσικές και γνωστικο-ψυχολογικές προσεγγίσεις και έρευνες για το φαινόμενο του χρόνου υποστηρίζουν ότι ο χρόνος είναι κάτι που ρέει με ένα φυσικό και γραμμικό τρόπο. Από την άλλη πλευρά, οι ιστορικο-ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές θεωρίες μελετούν το χρόνο ως κάτι που είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα πρότυπα της καθημερινής δράσης, τις τελετουργίες, τις κοινωνικές πρακτικές και τις υλικότητες που σχετίζονται με μια συγκεκριμένη κουλτούρα, ιστορική εποχή και κοινωνική τάξη. Στο πλαίσιο αυτής της δεύτερης προοπτικής εξετάζουμε το πώς 30 μαθητές 16 ετών διαμεσολαβούν την καθημερινή τους άδηλη κατανόηση του χρόνου στο σχολείο μέσω ιχνογραφικών μεταφορών. Τα ερευνητικά μας ερωτήματα ήταν τα ακόλουθα: Πως οι μαθητές αντιλαμβάνονται το χρόνο που βιώνουν καθημερινά στο σχολείο; Τι διαστάσεις των χρονικών φαινομένων διακρίνουν; Κατά πόσο κάνουν διαφοροποιήσεις μεταξύ των διάφορων ειδών χρόνου ή χρονικών ποιοτήτων (π.χ. ο χρόνος που περνά γρήγορα ή αργά); Πώς οι μαθητές διαμεσολαβούν το καθημερινό τους βίωμα και γνώση για το χρόνο στο σχολείο μέσω ιχνογραφικών μεταφορών;

Από την ανάλυση περιεχομένου και την κατηγοριοποίηση του υλικού που συγκεντρώθηκε είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό το πώς με τις ιχνογραφικές τους μεταφορές οι μαθητές βιώνουν τον χρόνο στο σχολείο τους ως χρόνο κενό, αποστερημένο από ουσιαστικά για αυτούς νοήματα. Αναπαριστούν το χρόνο: (α) ως σταματημένα ρολόγια, (β) ως αλληλουχία μαθημάτων, (γ) ως άνθρωπος που τρέχει (δρομέας), (δ) ως ύπνος. Η αντίληψη αυτή του χρόνου στο σχολείο φαίνεται ξεκάθαρα στην απρόσωπη αναπαράσταση των μαθητών και στην παρουσίαση των αιθουσών διδασκαλίας ως αιθουσών κενών ζωής. Οι μαθητές κάνουν λόγο για στασιμότητα και παθητικότητα του χρόνου τους στο σχολείο, στα πλαίσια της υποχρεωτικής εμπλοκής τους σε δραστηριότητες που ανταποκρίνονται σε θεσμικούς στόχους όχι όμως και στους ίδιους ως πρόσωπα και ως ζωντανά σώματα. Ισχυρίζονται ότι ακολουθούν μηχανικά κάποιο εντατικό πρόγραμμα χωρίς να μπορούν οι ίδιοι να καθορίζουν την διαχείριση του χρόνου τους.

5.2. Kontopodis, M. (2008). The “Transitory” Moment: On Time & Subjectivity in Contemporary Art and Art and Dance Therapy (Η “Φευγαλέα” Στιγμή: Αναφορικά με τον Χρόνο και την Υποκειμενικότητα στη Σύγχρονη Τέχνη και Θεραπεία μέσω της Τέχνης/ Χοροθεραπεία). In R. Hampe, D. & P. Stalder (Eds), Grenzüberschreitungen – Bewusstseinswandel und Gesundheitshandeln (Ξεπερνώντας Όρια: Αλλαγή Νοοτροπίας και Πρακτικές Υγείας) (σσ. 459-466). Berlin: Frank & Timme.

Η κατανόηση του χρόνου σε ψυχολογικά και ψυχοθεραπευτικά μοντέλα και πρακτικές, καθώς και στη θεραπεία μέσω της τέχνης είναι κυρίως αφηρημένη, ανώνυμη, γραμμική και τελεολογική. Στη βάση σύγχρονων καλλιτεχνικών ρευμάτων που δίνουν έμφαση στη στιγμή, στο γίγνεσθαι και στη διαδικασία σκιαγραφούνται εναλλακτικές θεωρήσεις του χρόνου και της υποκειμενικότητας και αναλύονται οι συνεπαγωγές τους για την ψυχοθεραπεία μέσω της τέχνης και τη χοροθεραπεία.

5.3. Niewöhner, J. & Kontopodis, M. (2010). Kardiovaskuläre Prävention als Technik zur Bildung von Leben-an-sich. Eine ethnographische Untersuchung. In Janina Kehr, Joelle Vailly, & Jörg Niewöhner (Eds.), Leben und Gesellschaft. Biomedizin, Politik, Sozialwissenschaften (Ζωή και Κοινωνία: Βιοϊατρική, Πολιτική και Κοινωνικές Επιστήμες) (σελ. 271-298). Bielefeld: transcript.

Η εργασία αυτή είναι επίσης δημοσιευμένη στα Γαλλικά ως Κεφάλαιο σε βιβλίο:

Niewöhner, J. & Kontopodis, M. (2010). La Prévention Cardiovasculaire Comme Technique de Formation à la Vie Elle-même. Une étude Ethnographique. In Janina Kehr, Joelle Vailly, & Jörg Niewöhner (Eds.), La Vie En Sociétés. Biomédecine, Politique, Sciences Sociales (σσ. 242-267). Paris: La Decouverte.

(Τίτλος στα Ελληνικά: Η Πρόληψη Καρδιαγγειακών Παθήσεων ως Τεχνική Διαμόρφωσης της Ζωής Καθαυτής: Μία Εθνογραφική Μελέτη)

Ο Nicolas Rose σε ένα πρόσφατο βιβλίο του (2007) κάνει λόγο για πέντε τάσεις της σύγχρονης βιο-ιατρικής και βιοπολιτικής: μοριοποίηση, βελτιστοποίηση του οργανικού, ενεργή συμμετοχή του ασθενή-υποκειμένου στη θεραπεία (subjectification), κοινωνικοποίηση με βάση τη σωματική εμπειρία και οργάνωση οικονομιών γύρω από την ζωτικότητα και την ιατρική. Ο Rose αναφέρεται κυρίως στη γενετική έρευνα και τις εφαρμογές της. Στην εργασία αυτή εξετάζουμε αν αυτές οι τάσεις χαρακτηρίζουν επίσης τις εξελίξεις στον τομέα των χρόνιων ασθενειών. Μελετάμε συγκεκριμένα την περίπτωση της καρδιαγγειακής νόσου και παχυσαρκίας, και την ιδιαίτερα αυξανόμενη τάση για πρόληψης αυτών. Χρησιμοποιώντας ως εθνογραφικό παράδειγμα το πρόγραμμα πρόληψης σε ένα νηπιαγωγείο στο Βερολίνο, συζητάμε τις πραγματικές επιπτώσεις των προαναφερόμενων τάσεων στην καθημερινή ζωή παιδιών και δασκάλων. Κάνοντας λόγο για „ταπεινό εμπειρισμό“ δίνουμε ιδιαίτερη έμφαση στο εμπειρικό υλικό και αναφερόμαστε κριτικά στην μακρο-ανάλυση του Rose. Η ανάλυση που παρουσιάζεται σε αυτό το άρθρο βασίζεται σε ευρύτερα αποτελέσματα ενός διεπιστημονικού ερευνητικού προγράμματος, στο οποίο χρησιμοποιήσαμε ιστορική ανάλυση, ανάλυση περιεχομένου και λόγου, εκλαϊκευμένης βιβλιογραφίας και επιστημονικών δημοσιεύσεων, ποιοτική ανάλυση συζητήσεων ιατρού-ασθενούς, συνεντεύξεις με επιστήμονες και πολιτικούς και εθνογραφική έρευνα σε κλινικές πρακτικές, και νηπιαγωγεία.

5.4. Kontopodis, M. (2011). Enacting Human Developments: From Representation to Multiplicity (Επιτελώντας Διαφορετικά Μοντέλα Ανθρώπινης Ανάπτυξης: Από την Αναπαράσταση στην Πολλαπλότητα). In M. Kontopodis, Chr. Wulf & B. Fichtner (Eds.), Children, Development and Education: Cultural, Historical, Anthropological Perspectives (σσ. 185-206).Dordrecht, London, New Delhi & New York: Springer.

Tο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζει δεδομένα από τη διδακτορική μου διατριβή και εμβαθύνει στην έννοια της πολλαπλής δυνητικής ανάπτυξης (multiple- virtual development) σε αντιδιαστολή με την έννοια της γραμμικής ανάπτυξης όπως αυτή αναπτύσσεται στις περισσότερες αναπτυξιακές και εκπαιδευτικές ψυχολογικές προσεγγίσεις.